Паміж небам і зямлёй
Рубрыка: Эксклюзіў
Арсеній Грода належыць да таго рэдкага тыпу маладых беларускіх паэтаў, для якіх паэзія — не спосаб самавыяўлення ці сацыяльнага выказвання, а спосаб метафізічнага пошуку. Ён не іранізуе, не эпатуе, не хаваецца за звышмоднымі мастацкімі аксесуарамі, наўмыснай мудрагелістасцю. Наадварот — ён свядома абірае высокую традыцыю, асацыятыўнае мысленне, звяртаецца да архетыпна-міфічнай вобразнасці, каб весці напружаны і змястоўны дыялог паміж чалавекам і космасам.
Арсеній Грода — адначасова свядомы архаік і рамантык постмадэрнай эпохі. Ён нібы кажа: традыцыя не вычарпала сябе, проста ёй трэба вярнуць напружанне, боль, упісаць яе ў складаную і супярэчлівую сучаснасць. Яго паэзія разлічана не для хуткага перагортвання. Яна патрабуе павольнага чытання, ведаў міфалогіі і гатоўнасці сутыкнуцца з няўтульнасцю быцця. Грода не спрабуе стаць «галасным» — ён хоча стаць неабходным. І мяркуючы па тым, як з верша ў верш расце яго майстэрства, гэтая мэта цалкам дасягальная. Сённяшні Арсеній Грода — адзін з самых пераканаўчых маладых галасоў у беларускай паэзіі, з уласным тварам, уласнай тэмай і адчувальным, хоць яшчэ і не да канца разгорнутым, патэнцыялам.
За кароткі час (ад дэбюту ў штотыднёвіку «ЛіМ» у 2024 годзе да падборкі «Ля скроняў нябёс» (ЛіМ,№14 за 2026 г.), а таксама публікацый у «Маладосці») паэт прайшоў шлях ад прыстойнай, але яшчэ дэкларатыўнай лірыкі да глыбокага, драматычнага цыкла, дзе класічная форма служыць выяўленню экзістэнцыйнага разрыву: паміж прагай палёту і зямным прыцягненнем, паміж небам, якое мае скроні, і працай на зямлі, якая не спыняецца, нават калі падае Ікар.
Грода не стварае адной «універсальнай» формы, але ў яго разнастайнасці ёсць сістэма. У межах адной публікацыі ён можа перайсці ад санетападобнага катрэна да свабоднага верша, ад песеннага анапеста да верлібру, ад элегічнага пяцістопнага ямбу да кароткага рытмаванага заклінання. Гэта сведчыць пра высокую тэхнічную падрыхтоўку і свядомае стаўленне да формы: кожны памер абіраецца паводле сэнсу.
Паэзія Арсенія вылучаецца відавочнай жанрава-стылёвай разнастайнасцю (міфалагічная, пейзажна-медытатыўная, любоўная лірыка, маніфестны верш, які складаецца з кароткіх, дынамічных інфінітыўных канструкцый). Стыль Грода цяжка пераблытаць дзякуючы тром прыкметам: адушаўлёнае неба (яно плача, бярэ шлюб, скідвае лістоту, мае скроні), скульптурная метафара, якая надае абстрактнаму цялеснасць («жар, што сэрца скульптара параніў», «валоссе смарагдавых хваляў на снах камянёў»), і пераход ад інтымнага да касмічнага за адзін радок.
Наватарства Грода не ляжыць у плоскасці адмысловага фармальнага эксперыменту — ён не вынаходзіць новыя памеры і не руйнуе сінтаксіс. Яго рэвалюцыя — семантычная. Ён бярэ класічныя тэмы (восень, каханне, паэт і грамадства, міф пра Ікара) і насычае іх сучасным экзістэнцыйным болем, які выяўляецца не праз прамыя выказванні, а праз напружанне паміж словамі.
Верш «Ікар», які адкрывае падборку «Ля скроняў нябёс», задае галоўную оптыку: паміж зямлёй і небам, дзе душа імкнецца ўгару, але сэрца прыкавана да «роднага кута», да болю, да парога, за які нельга ступіць. Лірычны герой хоча сказаць світанню слова і… не можа яго знайсці. Гэтая немагчымасць выглядае не як бяссілле, а як трапяткое пачуццё перад веліччу: «каб закранула рэкі, дрэвы, мох, // і зразумелай стала сонцу мова». Прырода тут адушаўлёная, яна чуе, але мова паэта пакуль не зраўнялася з яе гукам. У фінале «жар, што сэрца скульптара параніў» (скульптар – выдатная дэталь: боль тут фарміруецца, рэльефны, цяжкі), «душу заб’е, не ўпусціць за парог». Гэта галоўны паварот: крылы ёсць, узлёт магчымы, але сэрца, параненае радзімай або каханнем, не адпускае.
Свет верша «Каханай» будуецца на паўтонах, на лёгкіх дакрананнях: «цяпло акварэльнага ранку» — не алейны жывапіс, а празрыстасць. Дзякуючы паўторам «лёгка-лёгка», кароткім радкам і раптоўнаму ўскліку верш перадае атмасферу ранішняй блізкасці, дзе фіранка становіцца ветразем яхты, а кот — капітанам. Аднак і тут ёсць дэталь, якая перашкаджае салодкасці: «зерне зорак мінулай ночы». Зоркі ўжо не свецяць — яны сталі пяском, які «суцяшальна шапоча». Інакш кажучы, у гэтым шчасці ёсць прысмак таго, што ноч скончылася. Таму пацалунак пад коўдрай і выкрык — «Кахаю цябе!» — гэта не толькі радасць, але і жаданне спыніць момант.
«Хмары і туман» — верш, дзе няма чалавека, ёсць толькі стыхія. Грода дазваляе прыродзе гаварыць за сябе: «Хмары віліся ля скроняў нябёс». «Скроні» — дзіўнае слова для неба, яно робіць яго жывым, якое мае твар. Хмары адушаўлёныя: яны могуць «глядзець», «разрыдацца», «брацца шлюбам з туманам», а потым ахвяруюць сабой — «спусціліся жнівеньскім ранкам, леглі на поле і стаў». Яны сталі расой, тым, што сілкуе зямлю. Фінал — «зоркамі росаў растаў» — адна з самых моцных метафар цыкла, дзе кропля вады адлюстроўвае зорку, і неба праз гэта вяртаецца да зямлі.
Кульмінацыя падборкі — «Падзенне Ікара». Тут Грода перапісвае міф, змяшчаючы фокус з самога героя на тое, што вакол. Ён уводзіць багоў, але багоў мёртвых: «Імхом зарастаюць застылыя твары багоў – // ці былі яны некалі дзецьмі?» Гэта пытанне з сэнсам. Калі багі былі дзецьмі, то яны ведалі і страх, і гульню. Але цяпер яны толькі твары, якія зараслі імхом, — прырода ўжо даўно не звяртае на іх увагі. Ікар падае, а багі маўчаць.
Нечаканы паварот — вобраз аратага: «Ад плуга вачэй не адводзіў руплівы араты, // калі падаў Ікар». У класічным міфе ўсе глядзяць у неба — хто з жахам, хто з захапленнем. Тут жа адзіны чалавек, які бачыць падзенне (ці не бачыць?), працягвае араць. Ён «руплівы», ён не адводзіць вачэй — але не таму, што яму ўсё роўна, а таму, што яго праца важнейшая за неба. Аўтар не асуджае аратага. Ён канстатуе трагічны разрыў паміж тымі, хто ляціць, і тымі, хто працуе на зямлі. Грода нібы злучае неба і зямлю не праз узлёт, а праз падзенне, якое становіцца ўгнаеннем для зямлі. У гэтым — суровы, амаль старажытнагрэчаскі фаталізм, перакладзены на беларускую ніву.
Вобразна верш вельмі шчыльны. «Валоссе смарагдавых хваляў на снах камянёў» — цяжкая метафара, яна патрабуе павольнага чытання. «Гуллівае полымя крылаў» — раптоўны эпітэт «гуллівае» перад падзеннем стварае трагічны кантраст: яшчэ імгненне таму было весела, а цяпер — «стромка зрынуўся ў нетры». І самае дзіўнае: «Бязладныя думкі злучыліся з гуртам крылатым, // узняліся да хмар». Гэта нагадвае платонаўскі міф пра крылатыя душы, але тут думкі не чалавека Ікара — яны самі па сабе, і яны ўзлятаюць у той самы момант, калі Ікар падае. Гэта дзіўны і прыгожы парадокс: думкі могуць быць вышэйшымі за падзенне.
Каб лепш зразумець эвалюцыю паэта, варта звярнуцца да яго дэбютных вершаў, апублікаваных у «ЛіМе» ў 2024 годзе. Напрыклад, «Нататкі з вострава» — не проста пейзаж, а мадэль жаданага жыцця: «маленькі востраў сярод заліва, // драўляны домік на двух людзей». Марскія хвалі «гулліва» плешчуцца, але яны ж — «люстэркі надзей». Верш будуецца на кантрасце: пяшчота «абрывістага берагу» і «бурлівае мора» (выдатны эпітэт — шурпатае, буйнакаменнае) абуджаюць душу. У першай страфе — спакой, у другой — замілаванне, у трэцяй — драма. Маяк тут не ратунак, а «няздзейсненая мара», якая «мігціць спакушальна». Апошнія радкі: «Чаўны і дракары былі ахвярай // марнай надзеі на шчасце людзей» – імгненна паглынаюць рамантыку вострава. Грода пачынае з ідыліі, але завяршае гібеллю тых, хто паверыў у марную надзею. Гэта робіць верш глыбейшым за просты малюнак мора. Паэт нібы перасцерагае: прыгажосць месца не ратуе ад трагедыі чалавечых памкненняў.
Адметнае наватарства Грода — антрапамарфізм космасу, даведзены да фізіялагічнай канкрэтнасці. Калі ў рамантыкаў неба было сімвалам, у Грода яно мае твар, «скроні», якія «віюцца хмарамі». Неба становіцца персанажам, які пакутуе, старэе, сумняваецца («яно падрасло і не верыць больш»). Пры гэтым паэт глыбока традыцыйны: ён выхоўваўся на Купале, Коласе, Багдановічу, а таксама на Караткевічы і Бураўкіне. Але ён не імітуе — пераплаўляе традыцыю праз антычны міф і касмічныя вобразы, якіх у беларускай паэзіі другой паловы ХХ стагоддзя было няшмат.
Грода імкнецца працаваць са словам, знаходзіць незвычайныя, жывыя вобразы і свежыя метафары: «камлыгі», «дракары», «сполах», «капітан агністай каметы», «карані сакавітых сонцаў», «зялёны прыліў», «зоркамі росаў растаў», «апаленая ветрам цішыня», «вясёлкавы вецер», «зубчастыя цені». Гэта вобразы, якія застаюцца ў памяці. У яго назіраецца мінімізацыя радка, набліжэнне да мініяцюры, дзе канцэнтруецца думка і сэнс. Ён імкнецца да пэўнага наватарства ў галіне формы, пашыраючы яе абсягі, укладвае новы сэнс у даўно вядомае, традыцыйнае. Яго свет — гэта свет беларускай прыроды, касмічных стыхій, антычных і сучасных міфаў, глыбокага ўнутранага перажывання. Ён не баіцца быць пафасным (у добрым сэнсе) і медытатыўным. Гэта адрознівае яго ад многіх маладых аўтараў, якія сёння часцей займаюцца гульнёй з формай, іроніяй альбо сацыяльнай крытыкай, і сведчыць пра шырыню пошуку — паэт яшчэ не абраў адзінай о птыкі, але ўжо вольна рухаецца паміж рэгістрамі.
Што тычыцца недахопаў. Можна адзначыць перагружанасць і цемнаватасць вобразнасці. Некаторыя метафары занадта шчыльныя, часам «заблытаныя» («валоссе смарагдавых хваляў» у «Падзенні Ікара»). Назіраецца схематычнасць асобных радкоў, клішыраванасць некаторых вобразаў («залаты рог», «зоры — вочы», «песня дрыжыць»). Зрэдку паэт абыходзіцца агульнымі фразамі («душу абуджаюць, натхненне даюць» — у «Нататках з вострава»). Часам сустракаецца рытмічная няроўнасць, калі пераходы ад страфы да страфы падаюцца механічнымі, без унутранага абгрунтавання. Гэтыя недахопы — пэўнай ступені вынік юнацкай празмернасці і недапрацаванасці, але яны перакрываюцца самабытнасцю, дасціпнасцю і моўным густам.
Малады паэт шукае ў паэзіі не эпатажу, а глыбіні, музыкі і думкі, знаходзячыся на шляху намацвання сваёй оптыкі, сваёй праблемы (разрыў паміж палётам і зямлёй), сваёй формы (спалучэнне класічнасці і мадэрнасці). Гэтым ён можа быць цікавым як свайму равесніку, так і даросламу чытачу.
Арсеній Грода знаходзіцца толькі на пачатку свайго шляху. Ён не баіцца эксперыментаваць у галіне формы і зместу, яго ўпэўненасць працягваць класічную традыцыю, спалучаючы яе з трансфармаванай, асучасненай міфалагічнасцю і ўласнай адметнай інтанацыяй, заўважна вылучае яго сярод сённяшніх маладых беларускіх аўтараў. Яго творчасць існуе быццам у іншай сістэме каардынат, чым творчасць яго равеснікаў. Ці зможа ён развіць і паглыбіць гэтую лінію — пакажа час. Пакуль жа перад намі паэт з патэнцыялам, які абяцае вырасці ў вельмі цікавую фігуру, калі знойдзе свой уласны, не падобны ні на адзін іншы голас.
Лявон ПАМЫСНЫ